Büyük Ünlü Uyumu Ve Büyük Ünlü Uyumuna Uymayan Kelimeler


Büyük ünlü uyumu, Türkçe kelimelerin uyması gereken bir kural olarak karşımıza çıkmaktadır. Peki her Türkçe kelimenin büyük ünlü uyumuna uyması gerekiyorsa, büyük ünlü uyumu nedir? İlk olarak büyük ünlü uyumu nedir sorusunun yanıtını verelim; ve sonrasında büyük ünlü uyumu örnekleri ile, büyük ünlü uyumu hakkında vereceğimiz bilgilerimize devam edelim:
Büyük ünlü uyumu nedir? Bildiğimiz gibi Türkçe’de sekiz tane ünlü; yani sesli harf bulunmaktadır. Bu sekiz ünlü hafrin dört tanesi ince ünlüler; diğer dört tanesi de kalın ünlülerden oluşmaktadır. İnce ünlüler, e, i, ö, ü harfleri iken, kalın ünlüler ise, a, ı, o, u harfleridir. Burada büyük ünlü uyumu nedir dersek: bir kelimenin ilk hecesindeki ünlü harfin, ince ünlü ise, sonraki ünlü harflerin de ince ünlü olması durumunda büyük ünlü uyumundan söz edilir. Eğer ilk hecedeki ünlü kalın ünlü ise, sonraki hecelerde bulunan ünlülerin de kalın ünlü olması, yine büyük ünlü uyumunun varlığının göstergesi niteliğindedir.
Büyük ünlü uyumu örneklerinden bahsetmek istersek: Büyük ünlü uyumu örnekleri: ayakkabı, gelinlik, dudak, dernek, gündelik, kadın, sevimli, gönüllü, hürmet… Büyük ünlü uyumu örnekleri bu şekilde çoğaltılabilir.
Büyük ünlü uyumunu anlatır; ve büyük ünlü uyumu nedir sorusuna yanıt verirken, büyük ünlü uyumunun, Türkçe kelimelerde olduğunu, olması gerektiğini belirtmiştik. Fakat, Türkçe olduğu halde, büyük ünlü uyumuna uymayan kelimeler de bulunmaktadır. Büyük ünlü uyumuna uymayan kelimelerden de kısaca söz edecek olursak:
Büyük ünlü uyumuna uymayan kelimelerden bazıları da Türkçe kelimelerdir; fakat bu kelimeler alıntı kelimeler olabilir; ve bundan dolayı, bu kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz… Açıklayarak örnek vermek gerekirse, büyük ünlü uyumuna uymayan kelimeler arasında, anne, elma, kardeş, hangi… gibi kelimeler vardır, ve bu kelimeler alıntı kelimelerdir, Türkçe’ye sonradan girmiştirler. Büyük ünlü uyumuna uymayan kelimeler arasında yer alan anne kelimesinin kökeni ana, elma kelimesinin kökeni alma, kardeş kelimesinin kökeni ise karındaştır… Kısacası, büyük ünlü uyumuna uymayan kelimeler arasında yer alan alıntı kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmamaktadır.
Büyük ünlü uyumuna uymayan kelimeler arasında birleşik kelimeler de yer alabilmektedir; ve bu kelimelerde de büyük ünlü uyumu aranmaz… Bu konudaki büyük ünlü uyumuna uymayan kelimeler için örnek vermek istersek: bilgisayar, çekyat, hanımeli, açıkgöz… Görüldüğü gibi, büyük ünlü uyumuna uymayan kelimeler arasında yer alan bu kelimeler, kökenlerinde iki kelimedirler; ve bu kelimelerin birleşiminden meydana gelen yeni kelimede büyük ünlü uyumu aranmaz.
Büyük ünlü uyumuna uymayan kelimeler arasında, ek alan kelimelerden de söz etmemiz gerekmektedir… Leyin, yor, ken, gil… gibi eklerin bulunduğu kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz… Örnek vermek gerekirse, sabahleyin, geliyor, baklagil, mavimtrak… Bu kelimeler büyük ünlü uyumuna uymayan kelimeler grubunda yer alırken, bu kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz…
Büyük ünlü uyumuna uymayan kelimeler arasında, daş; ya da taş ekini almış olan bazı kelimeler de yer almaktadır: gönüldaş, meslektaş gibi kelimeler büyük ünlü uyumuna uymayan kelimeler grubunda yer almakla birlikte, bu kelimelerde de büyük ünlü uyumu aranmaz.
Büyük ünlü uyumuna uymayan kelimeler arasında, aitlik eki olan ki de yer almaktadır. Onunki, yarınki, sabahki, kadındaki… gibi kelimeler, büyük ünlü uyumuna uymayan kelimelerdir; ve bu kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz.
Büyük ünlü uyumu örnekleri; ya da büyük ünlü uyumuna uymayan kelimelerin sonlarına gelen eklere bakacak olursak da, bu kelimelerin sonlarına gelen eklerin, son hecelerdeki kalınlık incelik durumuna göre şekillendiğini görürüz… Örneğin: meslektaşımız, kardeşim, şişmanlık, annesi… Bazı kelimeler ise, alıntı kelimelerdir; ve bu kelimelerin son hecelerindeki ünlü harf kalın ünlü ise dahi inceltilebilir; işte böyle kelimelerin sonlarına gelen eklerde, incelik durumunun söz konusu olmasına şaşırmamak gerekmektedir: alkollü, hakikati, protokole…

Yorum yapmak ister misiniz?!


SÜTLAÇ TARİFİ

SÜTLAÇ TARİFİSÜTLAÇ TARİFİ Bu yazımızda sütlü tatlıların içinde en çok sevileni sütlacın tarifini vereceğiz. Malzemeler: 1 litre süt 1 çay ... ( 286 Defa Okundu )

2014 FİTRE MİKTARI

2014 FİTRE MİKTARI2014 FİTRE MİKTARI   Ramazan ayının başlamasına sayılı günler kala,  Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu ... ( 285 Defa Okundu )

ORUÇ KİMLERE FARZDIR?

ORUÇ KİMLERE FARZDIR?ORUÇ KİMLERE FARZDIR?   Ramazan ayının başlamasına sayılı günler kaldı ve tüm insanları ramazan sevinci sardı. Peki, ... ( 254 Defa Okundu )